Czechowice i Dziedzice były na przełomie XIX i XX wieku jednymi z najbardziej uprzemysłowionych wsi na terenie Cesarstwa Austro-Węgier. Ta industrialna potęga Czechowic i Dziedzic przetrwała po I wojnie światowej, a po II wojnie światowej jeszcze się umocniła. Była to zapewne jedna z przesłanek, aby w końcu nadać obu miejscowościom status miasta.
A wszystko dzięki kolei żelaznej, która do Dziedzic dotarła z Wiednia, w grudniu 1855 roku. Uprzywilejowana Kolej Północna Cesarza Ferdynanda dała Dziedzicom i Czechowicom szansę na przekształcenie się z wiejskiej produkcji na przemysłową. Wtedy też powstają tu pierwsze gospody - Machalica, Stryczek i „Barberka”, zajazdy – „Stara Winiarnia”, restauracje - „Felixa”, a także hotele – „Gebauer” oraz „Langsam”. Rozpoczęła się zabudowa ulicy Kolejowej, powstają domy kolejowe, „Pruska rampa”, dworzec kolejowy, kaplica ewangelicka, szkoła niemiecka (dzisiejsza SP 4), kolonia na Żebraczy, Lesisko i wiele innych obiektów.
Pierwszym zakładem, który rozpoczął działalność w latach 70-tych XIX wieku, poza dziedzicką Lokomotywownią, była fabryka podkładów kolejowych – „Szwelownia”. W późniejszym okresie powstały: cynkownia i walcownia (1896), rafineria „Schodnica” (1896), kopalnia „Silesia” (1902), rafineria Vacuum Oil Company (1905), fabryka kabli (1915), fabryka gwoździ, późniejsze Zakłady Rowerowe „Apollo” (1920), Zapałkownia (1921), Zakłady Elektryczne „Kontakt” (1921), Zakłady Środków Opatrunkowych „Polfa” i wiele, wiele innych.
Do Czechowic i do Dziedzic przybywali przedstawiciele bankierów i przemysłowców (Rockefellera i Rotschilda), inwestorzy, konstruktorzy, inżynierowie, technicy, robotnicy, wozacy i budowlańcy.
Jest to też moment w historii, kiedy powstaje pierwsza siedziba władz Czechowic, tzw. „Stara Gmina" przy ulicy Legionów oraz siedziba Wójta Dziedzickiego przy szkole w Dziedzicach (dziś obiekt Administracji Zasobów Komunalnych), również przy ulicy Legionów.
Pierwszym wójtem po zakończeniu I wojny światowej w Czechowicach został Józef Mola, a w Dziedzicach Paweł Kieloch. Później funkcje te pełnili w Czechowicach – Andrzej Więcek, a w Dziedzicach – Jan Stryczek. Później zaczęto wójtów tytułować burmistrzami. W Czechowicach funkcje te pełnił przed II wojną światową Franciszek Zieleźnik, a w Dziedzicach Ludwik Budniok.
W czasie II wojny światowej, w październiku 1941 roku, gminę Dziedzice wcielono do Czechowic, a nowa jednostka administracyjna otrzymała nazwę – Tschechowitz-Dziedzitz. Po zakończeniu działań wojennych niemiecki twór administracyjny rozwiązano i ponownie przywrócono samodzielne wsie Czechowice i Dziedzice.
Po II wojnie światowej funkcję burmistrzów (wójtów) pełnili: Franciszek Bartoszek, Rudolf Janusz, B. Czuma i ponownie Franciszek Bartoszek. Radą kierowali: Rudolf Janusz, Józef Zarębski i Wojciech Pająk. Przewodniczącymi Prezydium Miejskiej Rady Narodowej: Franciszek Bartoszek (do 1953), Jan Wanzel (do 1956), Franciszek Bartoszek ponownie (1961) - później został posłem na Sejm PRL i Wiesław Koutny (do 1973).
Prawa miejskie nadano Czechowicom – obejmując nimi Dziedzice – z dniem 1 stycznia 1951 roku na mocy ustawy z 14 grudnia 1950 roku. Zmiana nazwy na Czechowice-Dziedzice nastąpiła dopiero 22 listopada 1958 roku, a ustawa, w której zmieniono nazwę miasta weszła w życie od 1 stycznia 1959 roku i obowiązuje po dziś dzień. Miasto Czechowice (z przyłączonymi Dziedzicami) obejmowało obszar 34,28 km kwadratowych. Po zmianie w 1958 roku, obszar Czechowic-Dziedzic liczył 32,95 km kwadratowych. W 1959 roku w mieście nazywającym się już Czechowic-Dziedzice mieszkało 17,5 tysiąca osób.
Kustosz Izby Regionalnej w Czechowicach-Dziedzicach Jacek Cwetler
Bibliografia:
Miasta polskie w tysiącleciu, Wrocław-Warszawa-Kraków, 1965, t.1
Fotografie:
- Zdjęcie grupowe pracowników Urzędu Gminy w Czechowicach, zrobione zapewne w pobliżu tegoż urzędu, przy ulicy Legionów w Czechowicach. Dziś rondo Żołnierzy AK i NSZ, przy „Starej Gminie”. W środku siedzi wójt Czechowic Franciszek Zieleźnik, a obok niego Anna Polokówna (w przyszłości zostanie jego żoną).
- Przed Urzędem Gminy w Czechowicach, stoją pracownicy urzędu. W środku, Franciszek Zieleźnik, obok Anna Polokówna. Zdjęcie zrobione przed budynkiem urzędu, przy ulicy Legionów. Dziś rondo Żołnierzy AK i NSZ, przy „Starej Gminie”.
- Wiceburmistrz Czechowic - Andrzej Polok, w swoim gabinecie w czechowickim Urzędzie Gminy na Lesisku, 1936 rok.
- Urząd Gminy w Czechowicach, nowy budynek na Lesisku, pocztówka sprzed II wojny światowej.
- Czechowicki Urząd Gminy w czasie okupacji niemieckiej.
- Urząd wójta Dziedzic w budynku Szkoły Ludowej, sprzed I wojny światowej.
- Pracownicy Urzędu Miejskiego w Czechowicach na Lesisku, lata 50-te XX wieku.
